Kiedy zaginiony może uznać zostać uznany za zmarłego? Jak oznacza się chwilę śmierci w przypadku osób zaginionych? Kto może zainicjować postępowanie w przedmiocie uznania za zmarłego? Dlaczego uregulowanie tej kwestii jest konieczne?

Do napisania artykułu o sytuacji prawnej osób zaginionych skłoniła mnie literatura górska, m.in. reportaże Beaty Sabały-Zielińskiej o Tatrzańskim Ochotniczym Pogotowiu Ratunkowym i Schronisku w Dolinie Pięciu Stawów, a także historia znanego gdańskiego chirurga onkologa, który zaginął jesienią ubiegłego roku, a którego ciało zostało odnalezione na początku lutego na litewskiej plaży. Sytuacja prawna osób zaginionych może pozostawać nieuregulowana przez wiele lat, co rodzi wiele kłopotów zarówno dla bliskich zaginionego, jak i dla wszelkich podmiotów, z którymi zaginionego łączą jakiekolwiek stosunki prawne. Jak skutecznie przeprowadzić postępowanie w przedmiocie uznania za zmarłego?

Kiedy zaginiony może zostać uznany za zmarłego?

Generalnie, zaginiony może zostać uznany za zmarłego, jeżeli upłynęło lat 10 od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości, zaginiony jeszcze żył. Ustawodawca przewidział dwa odstępstwa od tej zasady:

• Jeżeli w chwili uznania za zmarłego zaginiony ukończył 70 lat – wystarcza upływ lat 5.
• Nie jest możliwe uznanie za zmarłego zaginionego przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby 23 lata.

Przykłady:

1. Ostatni kontakt z zaginionym Janem rodzina miała w dniu 10 maja 2018 roku, kiedy to wyszedł z domu i słuch po nim zaginął. W momencie zaginięcia Jan miał 35 lat. Jan może zostać uznany za zmarłego najwcześniej z dniem 1 stycznia 2029 roku.
2. W dniu swoich 68 urodzin, tj. w dniu 6 kwietnia 2020 roku Agata wybrała się na samotną wycieczkę w góry. Od tamtej pory nikt nie miał z nią żadnego kontaktu. Agata może zostać uznana za zmarłą najwcześniej z dniem 1 stycznia 2026 roku.
3. W dniu 8 października 2016 roku po powrocie z pracy, rodzice małoletniego Jakuba zastali na stole list pożegnalny napisany przez ich syna. Od tamtej pory nie mieli kontaktu z dzieckiem, nigdy nie odnaleziono również jego ciała. Jakub skończyłby 23 lata w dniu 23 lipca 2023 roku. Jakub może zostać uznany za zmarłego najwcześniej w dniu 1 stycznia 2024 roku.

Inaczej wygląda sytuacja, jeśli do zaginięcia doszło w czasie podróży powietrznej lub morskiej w związku z katastrofą statku lub okrętu albo w związku z innym szczególnym zdarzeniem. Wówczas zaginiony może zostać uznany za zmarłego po upływie 6 miesięcy od dnia wystąpienia katastrofy lub innego szczególnego zdarzenia. Jeżeli katastrofa statku lub okrętu jest niemożliwa do stwierdzenia, 6-miesięczny termin rozpoczyna swój bieg z upływem roku od dnia, w którym statek lub okręt miał przybić do portu przeznaczenia, a gdyby nie miał takiego portu – z upływem 2 lat od dnia, w którym była o nim ostatnia wiadomość.

Przykłady:

1. Michał podróżował statkiem, który zatonął w dniu 7 marca 2022 roku. Nigdy nie odnaleziono jego ciała. Michał może zostać uznany za zmarłego najwcześniej w dniu 8 września 2022 roku.
2. Anna należała do załogi statku, który zaginął. Nie udało się ustalić, co stało z nim stało. Statek miał przybić do portu w Rotterdamie w dniu 25 maja 2022 roku. Anna może zostać uznana za zmarłą najwcześniej w dniu 26 listopada 2023 roku.
3. Rafał płynął statkiem, który nie miał ustalonego portu przeznaczenia. Statek zaginął. Ostatni kontakt z załogą statku był w dniu 10 stycznia 2021 roku. Rafał może zostać uznany za zmarłego najwcześniej w dniu 11 stycznia 2023 roku.

Jeśli ktoś zaginął w związku z bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia nieprzewidzianym powyżej, może zostać uznany za zmarłego po upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno ustać. W tej kategorii mieszczą się zaginięcia związane m.in. z pożarem, powodzią, osuwiskiem w kopalni, wyprawą wysokogórską, trzęsieniem ziemi, atakiem terrorystycznym itp.

Jak ustala się chwilę śmierci zaginionego?

W przypadku osób zaginionych nie sposób ustalić dokładnego momentu śmierci, pozostaje zatem domniemanie. Jako chwilę domniemanej śmierci osoby zaginionej oznacza się chwilę, która według okoliczności jest najbardziej prawdopodobna, a jeśli brak jest jakichkolwiek danych mogących taką chwilę wskazać – pierwszy dzień terminu, z którego upływem uznanie za zmarłego stało się możliwe. Jeżeli chwila śmierci została oznaczona jedynie dniem (a nie godziną), za chwilę domniemanej śmierci uważa się koniec tego dnia.

Kto może zainicjować postępowanie w przedmiocie uznania za zmarłego?

Sąd nie wszczyna postępowanie w przedmiocie uznania za zmarłego z urzędu. Natomiast wniosek inicjujący to postępowanie może złożyć każda osoba zainteresowana. Zazwyczaj z wnioskiem takim występuje rodzina, ale postępowanie może wszcząć również ktokolwiek, kto ma interes w uznaniu zaginionego za zmarłego (np. wierzyciel zaginionego, jego spadkobierca) lub prokurator.

Do jakiego sądu należy złożyć wniosek o uznanie za zmarłego?

W sprawie o uznanie za zmarłego właściwy jest sąd ostatniego miejsca zamieszkania zaginionego. Jeżeli do zaginięcia doszło wskutek zdarzenia, w którym zaginęło więcej osób, Sąd Najwyższy na wniosek Ministra Sprawiedliwości może wyznaczyć jeden sąd jako wyłącznie właściwy do rozpoznania spraw będących w związku z tym zdarzeniem.

W jakim terminie należy złożyć wniosek o uznanie za zmarłego?

Wniosek o uznanie za zmarłego można złożyć nie wcześniej niż na rok przed końcem terminu, po upływie którego możliwe jest uznanie za zmarłego. Jeżeli jednak uznanie za zmarłego może nastąpić po upływie roku lub terminu krótszego niż rok od zdarzenia, w którym prawdopodobnie zaginiony zginął, wniosek o uznanie za zmarłego można złożyć dopiero po upływie tego terminu.

Czym różni się postępowanie o uznanie za zmarłego od postępowania o stwierdzenie zgonu?

Od postępowania o uznanie za zmarłego należy odróżnić postępowanie o stwierdzenie zgonu. O ile pierwsze z nich dotyczy sytuacji, w której istnieją wątpliwości dotyczące tego, czy doszło do śmierci osoby zaginionej czy też nie, o tyle postępowanie o stwierdzenie zgonu prowadzi się w sytuacjach, w których niewątpliwie doszło do śmierci, ale nie został sporządzony akt zgonu. Chodzi tu przede wszystkim o sytuacje, w których nie można dotrzeć do ciała zmarłego, a zatem lekarz nie może sporządzić aktu zgonu (np. w przypadku śmierci grotołazów przysypanych w jaskini, do których ciał nie można dotrzeć).

Po co całe to postępowanie?

Uregulowanie sytuacji prawnej osób zaginionych jest konieczne z wielu powodów. Przede wszystkim, dopiero po zakończeniu postępowania w przedmiocie uznania za zmarłego można przeprowadzić postępowanie spadkowe, które umożliwi rozporządzenie majątkiem zaginionego i uregulowanie wszelkich jego zobowiązań. Postępowanie to daje również rodzinie możliwość skorzystania z renty rodzinnej po zmarłym, wypłatę odszkodowań z tytułu wykupionych przez zaginionego polis na życie, a małżonkowi otwiera możliwość zawarcia nowego związku małżeńskiego.

Gorąco polecamy lekturę książek o tematyce górskiej, a jeśli potrzebujesz pomocy prawnej w kwestii uznania za zmarłego zapraszamy do kontaktu (e-mail: biuro@jslkancelaria.pl, tel. 731131380).